У СССР пачалася грашовая рэформа,
якая праходзіла ў
тры этапы. На першым этапе папяровыя знакі, якія абясцэніліся ў
гады Грамадзянскай вайны, мянялі на новыя рублі
ў
суадносінах 10 000 да 1.
Адзін рубель новага ўзору прыраўнавалі
да 100 рублёў
1922 года.
Былі адчаканены першыя савецкія залатыя чырвонцы, якія адпавядалі па колькасці ў іх чыстага золата дарэвалюцыйным 10 рублям.
Банкнотны рад уяўляў сабой купюры
ў 50 капеек, 1
рубель, 3 рублі і 5 рублёў золатам, адзін чырвонец і
больш.
З’явіліся медныя манеты наміналам
у
1/2, 1, 2, 3 і 5 капеек, а таксама
сярэбраныя —
наміналам
у 10, 15, 20, 50 капеек і 1 рубель.
У краіне паралельна абарачаліся дзве валюты: цвёрды чырвонец і
пастаянна падаючы саўзнак, курс якога да чырвонца ўстанаўліваўся
спецыяльна ўтворанай Каціравальнай камісіяй на штодзённай
аснове. У жніўні 1924 года ўсе грашовыя знакі ўзору 1923 года
былі выключаны з абарачэння шляхам іх абмену
на
залатыя рублі па курсе 50 000 да 1.
Такім чынам, у ходзе грашовай рэформы
1922–1924 гадоў
рубель дэнамініравалі
ў 50 млрд разоў! Цвёрды курс
чырвонца прывёў да таго, што яго сталі каціраваць на валютных
біржах заходніх дзяржаў, а абмяняць або размяняць яго можна было
без праблем
у банках многіх краін свету.
Насельніцтвам
гэта рэформа была ўспрынята з
натхненнем. Захаваліся сведчанні, як сяляне за дзясяткі
кіламетраў ішлі ў гарады, каб паглядзець
на новыя
сярэбраныя рублі і капейкі
(залатыя манеты
насельніцтву не перападалі,
іх выкарыстоўвалі для
аплаты імпарту).
У канцы лета былі выпушчаны банкноты наміналам у 3 чырвонцы — іх
адметнай рысай стала пазначэнне рэальнага кошту ў
золаце,
які адпавядаў 23 грамам металу. На купюрах
маляваўся селянін у выглядзе сейбіта.
Таксама ў СССР з’явіліся і іншыя папяровыя грошы, якімі сталі
грашовыя знакі наміналам менш за 1 рубель. Выпуск купюр ад 1 да
50 капеек стаў вымушаным — у краіне,
якая адчувала
значныя цяжкасці, немэтазгодна было выпускаць манеты па нормах,
устаноўленых пры царскім рэжыме, згодна
з якімі 1
капейка адпавядала 3,25 грамам медзі. Купюры 1, 2, 3, 5 капеек
выпускаліся на невялікіх вертыкальных папяровых лістах
(як
гербавыя маркі) і не мелі подпісаў службовых асоб. 50 капеек
1924 года ўжо мелі больш афіцыйнае афармленне, а таксама
друкаваліся на гарызантальна арыентаваным лісце, як буйныя
папяровыя грошы,
хоть і мелі паменшаныя габарыты.
Зноў абнавіліся купюры
ў 3 і 5 рублёў — ранейшыя
папяровыя грошы
не зусім адпавядалі дзяржаўнай
ідэалогіі краіны, якая ўслаўляла працу. Выявы сялян, якія
адпачываюць, і пакідаючага поле зроку трактара зніклі — цяпер іх
месца на найменшай банкноце замяняў складаны арнамент,
а
на 5 рублях СССР — партрэт
мэтанакіраванага валявога
працаўніка.
Выпускаліся банкноты, намінал якіх быў
роўны 1, 2, 3
і 5 чырвонцам. Цікава, што банкаўскі білет у 5 чырвонцаў не меў
выявы
на адваротным баку, аднак адрозніваўся
наяўнасцю вадзяных знакаў, якіх не было
ў купюр
меншай вартасці.
Выпушчана серыя аналагічных банкнот, пазбаўленых подпісаў
службовых асоб.
Гэта было звязана са змяшчэннем з
паста міністра фінансаў СССР, абвінавачанага
ў
здрадзе.
Выпускаліся абсалютна новыя банкноты,
ужо з
ідэалагічным зместам. На купюрах СССР, меўшых намінал у рублях,
паказваліся людзі ганаровых прафесій і абараняючыя іх воіны
Чырвонай Арміі: на банкноце
ў адзін рубель —
шахцёр,
на трох рублях — чырвонаармеец,
на
пяці — лётчык.
Гэты год адзначыўся правядзеннем у СССР пасляваеннай грашовай
рэформы:
папяровыя грошы старога ўзору
абменьваліся
ў прапорцыі 1 да 10. Пры гэтым
насельніцтва загадзя не апавяшчалася аб канфіскацыйнай рэформе —
многія не паспелі абмяняць грашовыя знакі, што прывяло
да
абясцэньвання зберажэнняў. Банкноты наміналам у 1, 3 і 5 рублёў
друкаваліся
на вертыкальных лістах, а купюры
10,
25, 50 і 100 — на гарызантальных. Папяровыя грошы наміналам ад
10 рублёў
і вышэй забяспечваліся партрэтам
Леніна,
а на адвароце 100 рублёў таксама была
надрукавана панарама маскоўскага крамля
з участкам
рачной набярэжнай.
Адбылася наступная грашовая рэформа ў СССР. Знешне яна насіла
характар класічнай дэнамінацыі: старыя грошы
абменьваліся
на новыя ў суадносінах 10 да 1 без
якіх-небудзь абмежаванняў. Аб мерапрыемстве было абвешчана
загадзя — у маі 1960 года.
З абменам наяўных грошай
можна было
не спяшацца — на гэта адводзіўся
год,
а ўклады ў ашчадных касах былі пералічаны
аўтаматычна. У ходзе гэтай рэформы,
як і ў 1947
годзе, медныя манеты вартасцю
1, 2 і 3 капейкі
дэнамінацыі не падлягалі і тым самым абагацілі сваіх
уладальнікаў у 10 разоў. Банкнотны рад узору 1961 года
праіснаваў практычна без змяненняў больш за 30 гадоў, перажыўшы
нават распад СССР.
Незадоўга да спынення існавання СССР пачаўшаяся ў краіне
інфляцыя вымусіла выпусціць і новыя купюры павялічаных
наміналаў: банкноту 200 рублёў
з выявай Палаца
З’ездаў і купюру
500 рублёў – з будынкам Прэзідыума
СССР.
Выпушчаны купюры ў 1000 рублёў,
калі СССР ужо
фактычна спыніў сваё існаванне.
Гэтыя папяровыя грошы
адрозніваліся таксама запісам намінала ў выглядзе дугі.
Банкноты
СССР узору 1961 года працягвалі хаджэнне і пасля выпуску новых
купюр
1991 года. У 1991 годзе Савецкі Саюз распаўся
на мноства асобных рэспублік, кожная з якіх пачала выпускаць
уласныя папяровыя грошы. Канчаткова банкноты СССР спынілі
хаджэнне
ў 1993 годзе.
Створаны некалькі варыянтаў новых купюр суверэннай нацыянальнай
валюты Беларусі. Прапаноўваліся назвы «рубель», «купон»,
«талер». Першапачаткова на грашах хацелі надрукаваць партрэты
знакамітых дзеячаў беларускай гісторыі і культуры, а таксама
выявы помнікаў архітэктуры. Але паколькі
да многіх
гістарычных асоб адносіны ў розных пластах грамадства былі
неадназначнымі,
то ад партрэтаў вырашылі
адмовіцца.
Па прыкладзе іншых краін — Літвы, Малдовы,
Канады — было вырашана паказаць на новых беларускіх грашах
звяроў, якія насяляюць тэрыторыю нашай краіны.
25 мая ўпершыню ў гісторыі суверэннай Беларусі грашовыя знакі
афіцыйна ўвайшлі
ў абарачэнне. На купюрах розных
наміналаў былі размешчаны: вавёрка, заяц, бабры, ваўкі, рысі,
лось, мядзведзь, зубр.
8 снежня з-за высокай інфляцыі ўзнікла неабходнасць выпускаць
купюры большых наміналаў. З’явіліся разліковыя білеты коштам
200, 500 рублёў, 1000 рублёў. На новых банкнотах ужо
выкарыстоўваліся выявы
не жывёл, а архітэктурныя
помнікі Мінска.
7 красавіка ў абарачэнне была ўведзена купюра наміналам 5000 рублёў. На пярэднім баку намалявана Траецкае прадмесце.
12 жніўня праведзена першая дэнамінацыя беларускага рубля.
Нацыянальная валюта была дэнамініравана ў 10 разоў. На купюрах
гэта
ніяк не адбілася, затое адпаведным чынам
пералічылі цэны на тавары і паслугі.
28 снежня ў абарачэнне ўведзена банкнота наміналам 20 000
рублёў, якая паклала пачатак новай серыі купюр. Яны
адрозніваліся памерам і дызайнам: на іх з’явіліся поўная назва
галоўнага банка краіны, яго абрэвіятура,
назва
грашовай адзінкі. У правым ніжнім вугле пярэдняга боку банкноты
ўпершыню надрукавалі факсімільны подпіс старшыні праўлення
Нацбанка. Таксама ўпершыню
на беларускіх грашах
з’явіўся архітэктурны будынак не з Мінска: на вадзяных знаках
купюры была нанесена выява вежы
з г. Камянец. На
працягу 1994-2000 гадоў былі выпушчаны купюры
наміналамі:
50 000, 100 000, 500 000,
1 000 000
і 5 000 000 рублёў.
1 сакавіка з-за высокай інфляцыі з абарачэння пачалі выключацца купюры дробных наміналаў: 50 капеек, 1, 3, 5 рублёў.
1 чэрвеня — канец эпохі «зайчыкаў».
Былі выведзены з
абарачэння разліковыя білеты наміналам 100 рублёў, што азначала
спыненне хаджэння банкнот з выявамі жывёл. 6 верасня ў
абарачэнне ўведзена банкнота вартасцю 5 000 000 рублёў — самы
буйны намінал у найноўшай гісторыі краіны.
1 студзеня праведзена другая ў гісторыі суверэннай Беларусі
дэнамінацыя.
Намінальны кошт беларускага рубля
паменшыўся ў 1000 разоў. Новыя разліковыя білеты Нацыянальнага
банка захавалі стары дызайн. Была зменена іх колеравая
гама.
Такім чынам, у 2000 годзе ў абарачэнні
з’явіліся разліковыя білеты наміналам 1, 5, 20, 50, 100, 500,
1000, 5000 рублёў. У той жа час былі выпушчаны новыя разліковыя
білеты наміналам 10 рублёў, аналагу якіх не было
ў
купюрах 1992-1999 гадоў. Гэта былі апошнія разліковыя білеты
маленькага памеру.
Выпушчаны разліковыя білеты пяці новых наміналаў. Быў абазначаны пераход ад выявы на банкнотах толькі архітэктурных помнікаў Мінска і ў выніку на разліковых білетах былі нанесены архітэктурныя помнікі ўсіх тэрытарыяльна-адміністрацыйных адзінак нашай краіны. За гэты перыяд былі выведзены з абарачэння пяць наміналаў разліковых білетаў: 1 рубель, 5, 10, 20 і 50 рублёў.
1 ліпеня праведзена трэцяя дэнамінацыя. На гэты раз
намінальны кошт беларускага рубля паменшыўся ў 10 000 разоў. У
абарачэнне былі выпушчаны разліковыя білеты ўзору 2009 года,
надрукаваныя вытворцам каштоўных папер De La Rue.
Кожная
купюра прысвечана асобнаму тэрытарыяльна-адміністрацыйнаму
цэнтру Беларусі. Усе яны маюць аднолькавую шырыню, пры гэтым
даўжыня кожнай купюры розная.
Упершыню за ўсю
гісторыю незалежнай Беларусі ў абарачэнне былі ўведзены манеты.
Яны былі адчаканены на Літоўскім манетным двары і Дзяржаўным
манетным двары Славакіі. Былі выпушчаны манеты наступных
наміналаў: 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек,
1, 2 рублі. На
аверсе ўсіх манет нанесены Дзяржаўны герб Беларусі,
на
рэверсе — намінал манеты ў суправаджэнні розных
арнаментаў.
Пры іх вырабе выкарыстоўвалася розная
сталь: для манет наміналам
1, 2, 5 капеек —
плакіраваная меддзю; для манет наміналам 10, 20, 50
капеек
— латунню; для манет наміналам 1 рубель — медна-нікелевым
сплавам;
для манет наміналам 2 рублі — для кальца
сталь, плакіраваная латунню,
для цэнтра — сталь,
плакіраваная медна-нікелевым сплавам.
